Bir şirketin önünü görememesi ile üzerinde durduğu zemine güvenememesi farklı sorunlardır. Ancak yönetim toplantılarında bu ikisini çoğu zaman aynı kelimeyle açıklıyoruz: Belirsizlik.
Satışların nereye gideceğini bilmiyoruz; belirsizlik diyoruz. En büyük müşterimize aşırı bağımlıyız; yine belirsizlik diyoruz. Yeni teknolojinin sektörümüzü nasıl değiştireceğini kestiremiyoruz. Kritik kararları tek bir kişinin verdiği organizasyonumuz o kişi olmadan çalışamıyor. Hepsi aynı başlığın altına giriyor.
Oysa doğru soruyu sormak, bu durumları birbirinden ayırabilmekle başlar. Pazarın geleceğine ilişkin daha iyi bilgi, şirketimizin içindeki kritik bir bağımlılığı kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Organizasyonumuzu dayanıklı hale getirmek de müşterinin yarın ne isteyeceğini otomatik olarak göstermez.
Bu ayrımı anlatmak için iki görüntüyü yan yana getiriyorum:
“VUCA ve BANI’yi iki metaforu yan yana getirerek açıklıyorum: Sisli denizde yol almak ve kırılgan buz üzerinde yürümek. Birinde görüş mesafenizi, diğerinde sizi taşıyan zeminin dayanıklılığını sorgularsınız.”
— Dr. Hakan Tetik
Sisli denizde yol almak
Sisli bir denizde kaptan olduğunuzu düşünün. Gideceğiniz liman belli olabilir. Ancak önünüzdeki gemiyi, kıyının konumunu veya yaklaşan tehlikeyi yeterince erken göremiyorsunuz. Rüzgâr değişiyor, akıntı sizi rotanızdan uzaklaştırıyor. Karşınızda beliren siluetin ne olduğunu anlamaya çalışıyorsunuz.
Böyle bir durumda kaptanlığın gereği, mevcut bilgiyle ilerlerken sürekli yeni bilgi toplamaktır. Görüş mesafesine göre hız ayarlanır, farklı kaynaklardan gelen işaretler karşılaştırılır, rota yeniden değerlendirilir. Sis dağılana kadar beklemenin de bir bedeli vardır; görüş yokmuş gibi tam hız ilerlemenin de.
VUCA’nın dalgalanma, belirsizlik, karmaşıklık ve muğlaklık boyutları bu sahnede karşılık bulur. Değişen rüzgâr dalgalanmayı, görülemeyen rota belirsizliği, birbirini etkileyen koşullar karmaşıklığı, seçilemeyen siluet ise muğlaklığı anlatır. VUCA literatüründe sis ve navigasyon imgelerinin kullanılması da bu nedenle anlamlıdır. [1]
Kırılgan buz üzerinde yürümek
Şimdi denizden çıkıp donmuş bir gölün üzerine geçelim.
Hava açık. Ulaşmak istediğiniz kıyıyı görüyorsunuz. Yönünüz konusunda tereddüdünüz yok. Fakat üzerinde yürüdüğünüz buzun sizi ne kadar taşıyacağını bilmiyorsunuz.
Dün aynı yerden birinin geçmiş olması bugün için yeterli güvence vermiyor. İlk birkaç adımın sorunsuz olması da bir sonraki adımın güvenli olduğunu göstermiyor. Üstelik küçük bir ek yük, birikmiş gerilimin açığa çıkmasına ve geniş bir alanın kırılmasına neden olabilir.
Burada daha iyi bir dürbün sınırlı fayda sağlar. Zemini sınamak, yükü değerlendirmek, güvenli seçenekler oluşturmak gerekir. Dengeniz mükemmel olsa bile, taşıma kapasitesini aşmış bir buz tabakası sizi taşıyamaz.
Jamais Cascio’nun geliştirdiği BANI çerçevesi; kırılganlığı, kaygıyı, doğrusal olmayan ilişkileri ve anlamlandırma güçlüğünü öne çıkarır. Cascio, özellikle sağlam görünen sistemlerin kırılgan olabileceğine dikkat çeker. Buz metaforu bu görünür sağlamlık ile gerçek dayanıklılık arasındaki farkı somutlaştırır. [2]
Buzun kırılabileceğini bilmek kaygı yaratır. Küçük bir adımın büyük bir kırılmayı tetiklemesi doğrusal olmayan etkiyi anlatır. Yüzeye bakarak alttaki çatlakları ve taşıma kapasitesini okuyamamak ise anlamlandırma güçlüğünü hissettirir. Elbette bu, buzun fiziksel olarak açıklanamaz olduğu anlamına gelmez. Metaforun gösterdiği şey, karar anında ihtiyaç duyduğumuz açıklamaya sahip olmayabileceğimizdir.
Birbirini tamamlayan iki ayrı iş
Bu iki görüntüyü birlikte düşünmenin yönetim açısından önemli bir sonucu var: Geleceği daha iyi görmek ile geleceğe daha dayanıklı hazırlanmak, birbirini tamamlayan iki ayrı iştir.
Varsayımsal bir şirket düşünelim. Yönetim ekibi pazar araştırmalarına yatırım yapıyor, müşteri eğilimlerini izliyor, senaryolar hazırlıyor. Önümüzdeki yıllarda hangi ürünlerin büyüyeceğine ilişkin güçlü bir görüş geliştiriyor.
Fakat şirketin gelirinin büyük bölümü tek müşteriden geliyor. Kritik girdinin alternatifi yok. Üretimdeki bazı sorunları yalnızca bir çalışan çözebiliyor. Önemli kararların tamamı genel müdürün masasında bekliyor.
Bu şirketin görüş mesafesi gelişiyor olabilir. Zemini ise aynı ölçüde sağlamlaşmıyor.
Tersini de düşünebiliriz. Nakit yapısı güçlü, yetkinlikleri yaygın, tedarik seçenekleri çeşitli bir şirket; müşterinin değişen beklentisini kaçırabilir. Mevcut işini güvenle sürdürürken, o işe duyulan ihtiyaç azalabilir.
“Neyi göremiyoruz?” ve “Neye fazla güveniyoruz?”
Bu nedenle yönetim ekibinin hem “Neyi göremiyoruz?” hem de “Neye fazla güveniyoruz?” sorusunu sorması gerekir.
İkinci soru bazen daha rahatsız edicidir. Çünkü ilkinde dış dünyadaki bilgi eksikliklerini konuşuruz. İkincisinde kendi tercihlerimizle yüzleşiriz. Maliyet avantajı uğruna tek tedarikçiye bağlanmış olabiliriz. Hız kazanmak için kararları merkezileştirmiş olabiliriz. Başarılı bir ürüne yoğunlaşırken yeni yetkinlikler geliştirmeyi ertelemiş olabiliriz.
Bu tercihlerin her biri belirli koşullarda akılcı olabilir. Stratejik mesele, tercihlerin hangi koşullarda kırılganlık yaratacağını bilmek ve bu bedeli bilinçli olarak üstlenmektir.
Her riske karşı yedek kurmak mümkün değildir. Bütün seçenekleri açık tutmaya çalışmak da kaynakları dağıtır. Strateji bu yüzden seçim gerektirir: Hangi geleceğe yatırım yapacağız, hangi bağımlılığı kabul edeceğiz, hangi alternatifi hazır tutacağız ve nelerden vazgeçeceğiz?
Planlama seçilmiş geleceği organize eder. Strateji hangi geleceğin peşinden gideceğimizi seçer. AI Destekli Dinamik Strateji ise bu seçimi sürekli daha akıllı hale getirir.
Varsayımları belirli aralıklarla sınamak
Buradaki süreklilik önemlidir. Seçtiğimiz yönün dayandığı varsayımları belirli aralıklarla sınamalıyız. Üç yıllık yönümüzü bir yıllık odaklara, bu odakları doksan günlük sonuçlara bağlarken hem ilerlemeyi hem dayanıklılığı değerlendirmeliyiz. Satış artarken müşteri yoğunlaşmamız da artıyor mu? Teslimat hızlanırken tek bir çalışana bağımlılığımız büyüyor mu? Maliyet düşerken hata karşısındaki hareket alanımız daralıyor mu?
Bu sorular, iyi görünen sonuçların arkasındaki yapıyı incelememizi sağlar.
Aynı zamanda sahadan gelen işaretleri duymaya ihtiyacımız vardır. Müşterinin tereddüdünü satış ekibi, süreçteki zorlanmayı operasyon, çalışanların kaygısını orta kademe yöneticiler daha erken fark edebilir. Bu bilgilerin karar masasına ulaşmadığı bir organizasyonda, üst yönetimin görüşü raporların gösterebildiğiyle sınırlı kalır. Kötü haberi söylemenin zor olduğu yerde çatlaklar geç görünür.
İki sütun: Görüş ve Zemin
Bir sonraki strateji toplantınızda iki sütun açmanızı öneriyorum. Birine “Görüş”, diğerine “Zemin” yazın. İlk sütunda geleceğe ilişkin en kritik bilinmeyenleri; ikincisinde şirketinizin en kritik bağımlılıklarını tartışın. Ardından her sütundan bir konu seçin: Önümüzdeki doksan günde hangi bilinmeyeni azaltacak, hangi bağımlılığı hafifleteceksiniz?
VUCA ile BANI’yi kesin sınırlarla ayırmak mümkün değildir. Sisli denizde tekneniz kırılgan olabilir; buz üzerinde yürürken de sis bastırabilir. Bu metaforları yan yana getirmemin amacı, liderin dikkatini aynı anda iki yere yöneltmektir: İlerlediği geleceğe ve o geleceğe ulaşmasını mümkün kılan yapıya.
Önünüzün açılması, altınızdaki zeminin sağlamlaştığı anlamına gelmez.
Stratejik düşünme, hem önünüzdeki sisi hem de altınızdaki çatlakları okuyabilmektir.
Kaynaklar
Yazı, VUCA literatürü ile Jamais Cascio’nun BANI çerçevesinden yararlanmaktadır. Sisli deniz ve kırılgan buz metaforlarının karşılaştırmalı anlatımı, Dr. Hakan Tetik’in stratejik düşünme yaklaşımı kapsamında sunulmaktadır.
- Madsen, D. Ø. ve Berg, T. (2026), Framing uncertainty: from VUCA to BANI to PUMO in contemporary management discourse, International Journal of Organizational Analysis, 34(12). Kaynağı açın.
- Jamais Cascio, Facing the Age of Chaos, 29 Nisan 2020. Kaynağı açın.
