Köprüüstünde rota belirlenmiş, hedef liman seçilmiş, varış zamanı hesaplanmış olsun. Kaptan komutu versin: “Tam yol ileri!” – Ama gemi hareket etmesin.
Önce komut tekrarlanır. Sonra ses yükselir. Ardından herkes birbirine bakar: Rota belli, hedef belli, talimat açık. Peki neden ilerlemiyoruz?
Şirketlerde stratejinin uygulama aşamasında yaşanan bazı sorunları bu sahneyle anlatmak mümkün. Üst yönetim geleceğe ilişkin önemli kararlar alır. Öncelikler belirlenir, sunumlar hazırlanır, hedefler duyurulur. Bir süre sonra beklenen hareket ortaya çıkmayınca şu soru gündeme gelir: “Organizasyon neden stratejiyi uygulamıyor?”
Bu soruyu sormadan önce makine dairesine inmek gerekir.
Stratejinin makine dairesi
Ben orta kademe yöneticileri stratejinin makine dairesi olarak görüyorum. Çünkü şirketin geleceğe ilişkin tercihlerinin çalışanların günlük kararlarına, müşteriyle kurulan ilişkilere, kaynak kullanımına ve operasyonel sonuçlara dönüşmesi büyük ölçüde burada gerçekleşir. Köprüüstünde belirlenen yön, burada harekete dönüşür.
Ancak bu benzetmenin önemli bir sınırı var: Orta kademe yöneticiler düğmeye basıldığında çalışan mekanik parçalar değildir. Düşünürler, yorumlarlar, riskleri görürler ve seçenekler üretirler. Bu nedenle makine dairesinden yalnızca güç bekleyen bir yönetim, orada biriken bilgiden yeterince yararlanamaz.
Duyurulmak ile sahiplenilmek arasındaki mesafe
Bir stratejinin duyurulmasıyla sahiplenilmesi arasında önemli bir mesafe vardır. Sunuma katılmak, hedefleri öğrenmek ve toplantı sonunda başını sallamak, bu mesafenin aşıldığını göstermez. Yönetici, seçilen yönün gerekçesini anlamamışsa; kendi biriminin katkısını göremiyorsa; öncelikler çatıştığında nasıl karar vereceğini bilmiyorsa, strateji onun için günlük işlerin üzerine eklenmiş bir beklenti olarak kalabilir.
Steven Floyd ve Bill Wooldridge’in 1992 tarihli Managing Strategic Consensus çalışması, stratejinin uygulanmasında orta yönetimin anlayış ve bağlılık sorunlarına dikkat çeker. Buradaki ayrım değerlidir: Bir yönetici stratejiyi anlayabilir ama ona inanmayabilir; destekleyebilir ama kendisinden ne beklendiğini yanlış yorumlayabilir. Bu yüzden “Herkese anlattık” demek, ortak bir anlayış ve bağlılık oluştuğunu göstermeye yetmez. [1]
“Orta kademe stratejiyi satın almalı” derken kastettiğim budur. Satın alma, yöneticinin bütün kararlara koşulsuz katılması anlamına gelmez. Seçimin mantığını kavraması, itirazlarını dile getirebilmesi ve kararın ardından kendi sorumluluğunu üstlenebilmesi anlamına gelir. Bu sahiplenmenin oluşması için yöneticinin şu soruya verecek bir cevabı olmalıdır: “Bu yönün şirket için neden doğru olduğunu ve benim burada neyi değiştirmem gerektiğini biliyor muyum?”
Orta kademeyi hangi aşamada içeri alıyoruz?
Burada üst yönetimin kendisine sorması gereken daha zor bir soru ortaya çıkar: Orta kademeyi stratejik düşüncenin hangi aşamasında içeri alıyoruz?
Kararlar tamamlandığında, bütçeler bağlandığında ve öncelikler kesinleştiğinde yöneticileri bir salonda toplamak, onların katkı verebileceği alanı daraltır. Oysa müşteri itirazlarını, süreçlerin gerçek kapasitesini, ekiplerin beceri açıklarını ve farklı birimler arasındaki sürtünmeleri yaşayan insanlar, stratejinin varsayımlarını sınamak için önemli bir bilgi kaynağıdır. Bu bilgi karar oluşurken masaya gelirse, bazı uygulama sorunları daha doğmadan görülebilir.
Elbette bütün stratejik kararları herkesin onayına açmak gerekmez. Katılımın sınırları ve karar yetkileri açık olmalıdır. Üst yönetim yön seçme ve kaynak tahsis etme sorumluluğunu taşır. Orta kademe ise alternatiflerin değerlendirilmesine, varsayımların sınanmasına ve uygulama tercihlerinin geliştirilmesine katkı verir. Her görüşün kabul edilmesi mümkün olmayabilir; ancak görüşlerin nasıl değerlendirildiğinin açıklanması, katılımı anlamlı kılar.
Stratejinin yayılımı
Stratejinin yayılımını da bu anlayışla ele almak gerekir. İyi bir yayılım sürecinde mesaj organizasyonun bütün katmanlarına ulaşırken, her katmanda somut karar karşılıkları kazanır.
Örneğin, bir şirketin müşteriye özel çözümlerle büyümeyi seçtiğini düşünelim. Satış yöneticisinin hangi müşterilere odaklanacağını, hangi talepleri geri çevireceğini ve nasıl bir değer önerisi sunacağını bilmesi gerekir. Üretim yöneticisi bunun esneklik, kapasite ve teslim süresi açısından sonuçlarını değerlendirmelidir. İnsan kaynakları yöneticisi ise yeni yönün hangi becerileri gerektirdiğini görmelidir. Herkes aynı stratejik cümleyi tekrar edebilir; asıl mesele, bu cümlenin birbirini destekleyen kararlara dönüşmesidir.
Üstelik yeni strateji açıklanırken eski başarı ölçütleri aynen korunuyorsa, yönetici çelişkili beklentilerle karşılaşabilir. Müşteriye özel çözüm üretmesi istenirken yalnızca işlem hızıyla değerlendirilebilir. Birimler arası iş birliği beklenirken primi sadece kendi bölümünün sonucuna bağlanabilir. Böyle bir durumda stratejiyi sahiplenmesini istemek, yönetim sistemindeki çelişkiyi ortadan kaldırmaz.
Stratejiye bağlılık bekleyen yönetim, stratejiyle uyumlu davranmayı da mümkün kılmalıdır.
Bunun için önceliklerin yanında vazgeçişlerin de konuşulması gerekir. Yeni yön uğruna hangi işler duracak? Hangi talepler ertelenecek? Hangi kaynaklar başka alanlara aktarılacak? Orta kademe yöneticinin zaten dolu olan gündemine yeni hedefler eklemek kolaydır. Gerçek stratejik tercih, o gündemde neye yer açılacağı belirlenirken görünür hale gelir.
Yöneticilerin kendi aralarında kurdukları ilişki
Yayılımın bir başka boyutu da yöneticilerin kendi aralarında kurdukları ilişkidir. Julia Balogun ve Gerry Johnson’ın 2004 tarihli, bir yeniden yapılanma sürecini izleyen nitel araştırması, orta kademe yöneticilerin değişimi anlamlandırmasında yatay etkileşimlerinin önemini gösterir. Tek bir örgütsel bağlamdan bütün şirketlere kesin sonuç çıkarmak doğru olmaz. Ancak çalışma, stratejinin anlamının resmi açıklamaların yanında yöneticiler arasındaki konuşmalarda da şekillendiğini hatırlatır. [2]
Bu nedenle stratejinin yayılımı için bir lansman toplantısıyla yetinmemek gerekir. Yöneticilerin ortak vakalar üzerinden çalışması, öncelik çatışmalarını tartışması ve birbirlerinin bağımlılıklarını anlaması gerekir. “Müşteri odaklıyız” demek kolaydır. Önemli bir müşterinin acil talebi üretim planını bozduğunda hangi ilkenin devreye gireceğini birlikte kararlaştırmak daha fazla emek ister.
Makine dairesinden köprüüstüne dönen bilgi
Makine dairesinden köprü üstüne dönen bilgi de bu sürecin parçasıdır. Seçilen müşteri grubunun beklenenden farklı davrandığı, bir kapasite varsayımının tutmadığı veya yeni bir fırsatın ortaya çıktığı görülebilir. Orta kademe bunları aktarabildiğinde strateji uygulamadan öğrenir. Her uyarının direnç olarak yorumlandığı bir ortamda ise üst yönetim, kararlarını geliştirecek bilgiyi kaybetme riski taşır.
Bunun karşılığında orta kademe de sorumluluk almalıdır. Kısıtları görünür kılmak, çözüm seçenekleri geliştirmek, ekiplerine kararların gerekçesini anlatmak ve sonuçları takip etmek bu rolün parçasıdır. Stratejik kararlarda söz sahibi olmak, kararların sonuçlarına da sahip çıkmayı gerektirir.
Daha güçlü bir kontrol
Bir sonraki strateji toplantısında sunumun kaç kişiye ulaştığını ölçmenin yanına daha güçlü bir kontrol ekleyebiliriz: Bir orta kademe yöneticisinden şirketin temel tercihini kendi cümleleriyle anlatmasını, bu tercih nedeniyle durduracağı bir işi söylemesini ve sahadan hangi bilginin kararımızı değiştirebileceğini açıklamasını isteyelim. Vereceği cevaplar, stratejinin günlük yönetime ne kadar yerleştiğini gösterecektir.
Kaptanın rotayı çizmesi yolculuğun başlangıcıdır. İlerlemek için makine dairesinin bu rotayı anlaması, hareketi üretmesi ve yol boyunca gördüklerini köprüüstüne taşıması gerekir.
Sizin şirketinizde orta kademe, stratejinin kendisine anlatılmasını mı bekliyor; yoksa stratejinin oluşmasına ve gelişmesine katkı verebiliyor mu?
Kaynaklar
- Floyd, S. W. ve Wooldridge, B. (1992). Managing strategic consensus: the foundation of effective implementation. Academy of Management Executive, 6(4), 27–39. Kaynağı açın.
- Balogun, J. ve Johnson, G. (2004). Organizational Restructuring and Middle Manager Sensemaking. Academy of Management Journal, 47(4), 523–549. Kaynağı açın.
